رنگین‌کمان

رنگرزی‌ای که در آن «جایی که رنگ نمی‌رسد» به اندازهٔ خود رنگ مهم است. تای‌دای (Tie-Dye) یعنی «گره بزن و رنگ کن». پارچه را پیش از رنگ کردن می‌پیچانند، تا می‌زنند، گره می‌زنند یا با کش محکم می‌بندند. بعد رنگ را روی آن می‌ریزند. رنگ به لایه‌های بیرونی و لبهٔ تاها می‌رسد، اما زیر کش و ته چین‌ها کمتر نفوذ می‌کند. وقتی کش‌ها باز می‌شوند، همین تفاوت نقش را می‌سازد: حلقه، مارپیچ، نوار یا لکه‌های ابری. ■ چرا هر لباس تای‌دای تک‌نسخه است؟ هیچ دو بار پیچاندن پارچه دقیقاً یکی نیست. جای هر چین، فشار هر کش و مقدار رنگی که در هر نقطه جذب می‌شود کمی فرق می‌کند. برای همین حتی اگر یک هنرمند دو تی‌شرت را با یک روش و یک رنگ کار کند، نتیجه دو اثر شبیه به هم است، نه دو نسخهٔ یکسان. در گالری رنگین‌کمان هم هر قطعه دست‌ساز و تک‌نسخه است و عکس هر محصول همان اثری است که به دست شما می‌رسد. ■ تای‌دای چطور ساخته می‌شود؟ • پارچهٔ نخی شسته می‌شود تا آهار و چربی‌اش برود و رنگ یکنواخت بنشیند. • پارچه با یکی از روش‌های گره‌زدن جمع و با کش بسته می‌شود. • رنگ با بطری‌های سرباریک روی بخش‌های مختلف ریخته می‌شود؛ هنرمند انتخاب می‌کند کجا رنگ بخورد و کجا سفید بماند. • پارچه چند ساعت استراحت می‌کند تا رنگ با الیاف پیوند بگیرد. • کش‌ها باز می‌شود، لباس آبکشی و شسته می‌شود تا رنگ اضافه برود. ■ چه پارچه‌ای برای تای‌دای مناسب است؟ رنگ‌های رایج تای‌دای برای الیاف طبیعی مثل پنبه ساخته شده‌اند و با آن‌ها پیوند محکمی می‌گیرند. به همین دلیل تی‌شرت، هودی و جوراب نخ‌پنبه انتخاب رایجی است. الیاف مصنوعی مثل پلی‌استر رنگ را خیلی کم‌رنگ‌تر نگه می‌دارند. ■ تای‌دای و شیبوری شیبوری نام ژاپنیِ خانوادهٔ بزرگی از رنگرزی‌های مقاوم‌سازی است: تا زدن، دوختن، پیچیدن و فشردن بین دو صفحه. تای‌دای امروزی را می‌شود یکی از شاخه‌های همین ایده دانست. اگر تاریخچهٔ این دو را می‌خواهید، نوشتهٔ «معرفی تای‌دای و شیبوری» را در صفحهٔ کارگاه رنگین‌کمان بخوانید. ↫ معرفی تای‌دای و شیبوری (نوشتهٔ کارگاه): https://ranginkamangallery.ir/artists/ranginkaman?tab=posts ↫ روش‌های گره‌زدن تای‌دای: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-techniques ■ خودتان امتحان کنید در «کارگاه تای‌دای من» می‌توانید روی یک تیشرت سفید مجازی گره بزنید، رنگ بریزید و نتیجه را ببینید. اگر طرحتان را دوست داشتید، می‌توانید سفارش ساخت واقعی همان طرح را بدهید. ↫ دربارهٔ کارگاه تای‌دای من: https://ranginkamangallery.ir/games/tie-dye/about ↫ همهٔ آثار تای‌دای: https://ranginkamangallery.ir/crafts/taydai ↫ پیراهن و تی‌شرت: https://ranginkamangallery.ir/c/tishirt ↫ جوراب‌های رنگارنگ: https://ranginkamangallery.ir/c/jourab ↫ روسری، اسکارف و دستمال سر: https://ranginkamangallery.ir/c/roosari نسخهٔ مجله: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-chist

وقتی یخ آرام آب می‌شود، رنگ هم آرام راه خودش را در پارچه پیدا می‌کند. آیس‌دای (Ice Dye) روشی از خانوادهٔ رنگرزی دستی است که در آن به‌جای ریختن رنگ مایع، رنگ پودری روی تکه‌های یخ پاشیده می‌شود. پارچهٔ آماده‌شده (معمولاً مچاله یا تاخورده) روی توری قرار می‌گیرد، یخ رویش چیده می‌شود و پودر رنگ روی یخ. با آب شدن تدریجی یخ، قطره‌های رنگی آرام روی پارچه می‌چکند و در الیاف پخش می‌شوند. ■ چرا آیس‌دای شبیه آبرنگ است؟ رنگ در آیس‌دای آهسته و نامنظم به پارچه می‌رسد، نه یکجا. به همین دلیل لبهٔ رنگ‌ها نرم و محو است و لایه‌ها روی هم می‌نشینند. بعضی رنگ‌های پودری از چند رنگدانه ساخته شده‌اند و در این روش آهسته، هر رنگدانه کمی جدا راه خودش را می‌رود؛ مثلاً یک رنگ بنفش ممکن است در لبه‌ها رگه‌های آبی و صورتی نشان بدهد. این جدا شدن رنگ‌ها یکی از جذابیت‌های آیس‌دای است و دقیقاً قابل پیش‌بینی نیست. ■ تفاوت آیس‌دای و تای‌دای • شکل رنگ: تای‌دای معمولاً رنگ مایع است و هنرمند جای هر رنگ را دقیق انتخاب می‌کند؛ آیس‌دای رنگ پودری روی یخ است و پخش رنگ بیشتر به آب شدن یخ سپرده می‌شود. • ظاهر: تای‌دای نقش‌های روشن‌تری مثل مارپیچ و حلقه می‌سازد؛ آیس‌دای حالت آبرنگی، محو و پرجزئیات دارد. • زمان: آیس‌دای به زمان بیشتری برای آب شدن یخ و نشستن رنگ نیاز دارد. • مشترک: هر دو دست‌سازند، هر دو روی پارچهٔ نخی بهترین نتیجه را می‌دهند و در هر دو، هیچ دو اثری یکسان نیست. ■ نگهداری لباس آیس‌دای نگهداری لباس آیس‌دای همان نگهداری لباس تای‌دای است: شست‌وشوی ملایم با آب سرد، پشت‌ورو و دور از نور مستقیم آفتاب در خشک کردن. ↫ راهنمای شست‌وشو و نگهداری لباس تای‌دای: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-care ↫ آثار آیس‌دای گالری: https://ranginkamangallery.ir/crafts/ice-dye ↫ تای‌دای چیست؟: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-chist نسخهٔ مجله: https://ranginkamangallery.ir/mag/ice-dye-chist

نقش هر لباس تای‌دای پیش از رنگ، با نحوهٔ جمع کردن پارچه تعیین می‌شود. در تای‌دای، رنگ فقط نیمی از کار است. نیم دیگر این است که پارچه چطور جمع شده باشد؛ چون جایی که پارچه روی هم فشرده شده یا زیر کش رفته، رنگ کمتری می‌گیرد و روشن می‌ماند. پنج روش رایج این‌ها هستند: ■ اسپیرال (مارپیچ) نقطه‌ای از پارچه انتخاب می‌شود و پارچه دور همان نقطه پیچانده می‌شود تا یک دایرهٔ تخت شبیه نان دارچینی بسازد. چند کش دایره را به برش‌هایی مثل برش‌های کیک تقسیم می‌کنند و هر برش رنگ خودش را می‌گیرد. بعد از باز کردن، هر برش یک بازوی مارپیچ می‌شود. ■ چشم‌گاوی (Bullseye) پارچه از یک نقطه بالا کشیده می‌شود تا شکل مخروط بگیرد و چند کش در فاصله‌های مختلف دور مخروط بسته می‌شود. نتیجه حلقه‌های هم‌مرکز است، مثل دایره‌های سیبل. با چند گره در جاهای مختلف لباس، چند مرکز حلقه‌ای روی یک اثر ساخته می‌شود. ■ آکاردئونی پارچه مثل بادبزن یا آکاردئون رفت‌وبرگشتی تا می‌خورد و نوار باریکی می‌سازد. رنگی که روی طول این نوار ریخته شود، بعد از باز شدن به شکل راه‌های موازی روی لباس پیدا می‌شود. جهت تا (افقی، عمودی یا مورب) جهت راه‌ها را تعیین می‌کند. ■ مچاله (Crumple) پارچه بدون نظم خاصی مچاله و فشرده می‌شود. برآمدگی‌ها رنگ بیشتری می‌گیرند و ته چین‌ها روشن‌تر می‌مانند؛ نتیجه لکه‌های ابری و رگه‌های نامنظم است، شبیه سنگ مرمر. ■ شیبوری با صفحه (Itajime) در این روش ژاپنی، پارچه به شکل مربع یا مثلث تا می‌خورد و بین دو صفحهٔ چوبی محکم می‌شود. جایی که زیر صفحه است رنگ نمی‌گیرد و لبه‌های آزاد رنگ می‌گیرند؛ با باز کردن تاها، نقش هندسی و قرینه تکرار می‌شود. ■ بدون گره: رنگ‌ریزی آزاد گاهی اصلاً گره‌ای در کار نیست و هنرمند روی پارچهٔ صاف و نم‌دار رنگ می‌ریزد تا رنگ‌ها نرم در هم پخش شوند. در کارگاه رنگین‌کمان هم بسیاری از آثار همین‌طور ساخته می‌شوند. ■ هر پنج روش را امتحان کنید همهٔ این روش‌ها، به‌علاوهٔ رنگ‌ریزی آزاد، در «کارگاه تای‌دای من» شبیه‌سازی شده‌اند. می‌توانید گره بزنید، رنگ بریزید و ببینید از باز شدن پارچه چه نقشی درمی‌آید. ↫ دربارهٔ کارگاه تای‌دای من: https://ranginkamangallery.ir/games/tie-dye/about ↫ تای‌دای چیست؟: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-chist ↫ همهٔ آثار تای‌دای: https://ranginkamangallery.ir/crafts/taydai ↫ پیراهن و تی‌شرت: https://ranginkamangallery.ir/c/tishirt ↫ جوراب‌های رنگارنگ: https://ranginkamangallery.ir/c/jourab ↫ روسری، اسکارف و دستمال سر: https://ranginkamangallery.ir/c/roosari نسخهٔ مجله: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-techniques

چند عادت ساده، رنگ‌های لباس دست‌ساز شما را سال‌ها زنده نگه می‌دارد. رنگ لباس‌های تای‌دای گالری رنگین‌کمان پیش از ارسال تثبیت و لباس آبکشی شده است. با این حال هر رنگرزی دستی در چند شست‌وشوی اول ممکن است کمی رنگ پس بدهد. این طبیعی است و با این روش‌ها کمترین اثر را دارد: ■ شست‌وشو • چند بار اول لباس را جدا یا فقط با لباس‌های تیرهٔ هم‌رنگ بشویید. • آب سرد تا ولرم (۳۰ تا ۴۰ درجه) بهترین انتخاب است؛ آب داغ رنگ را زودتر کم‌رنگ می‌کند. • دستی یا با دور ملایم ماشین لباسشویی بشویید. • لباس را پشت‌ورو کنید تا سطح رنگی کمتر سایش بخورد. • از مایع لباسشویی ملایم استفاده کنید؛ سفیدکننده و لکه‌برهای حاوی کلر رنگ را از بین می‌برند. • لباس خیس را مدت طولانی در ماشین یا مچاله کنار لباس‌های روشن نگذارید. ■ خشک کردن و اتو • در سایه یا جای پرنور ولی دور از تابش مستقیم آفتاب خشک کنید؛ آفتاب تند رنگ‌ها را کدر می‌کند. • اگر خشک‌کن دارید، دمای کم را انتخاب کنید یا لباس را روی بند پهن کنید. • اتو را از پشت لباس و با دمای مناسب پنبه بکشید. ■ اگر رنگ پس داد کمی رنگ در آب دفعه‌های اول نشانهٔ خراب بودن لباس نیست؛ رنگ اضافه‌ای است که روی الیاف مانده بوده. لباس را دوباره جدا با آب سرد بشویید تا آب شست‌وشو روشن شود. اگر رنگ به لباس دیگری منتقل شد، آن لباس را پیش از خشک شدن دوباره بشویید. ■ جنس لباس‌ها تی‌شرت‌ها و جوراب‌های گالری نخ‌پنبه‌اند؛ پنبه رنگ تای‌دای را خوب نگه می‌دارد و با نگهداری درست، رنگ‌ها مدت طولانی زنده می‌مانند. برای هر محصول، راهنمای نگهداری همان محصول در صفحه‌اش آمده است. ↫ آیس‌دای چیست؟: https://ranginkamangallery.ir/mag/ice-dye-chist ↫ همهٔ آثار تای‌دای: https://ranginkamangallery.ir/crafts/taydai ↫ پیراهن و تی‌شرت: https://ranginkamangallery.ir/c/tishirt ↫ جوراب‌های رنگارنگ: https://ranginkamangallery.ir/c/jourab ↫ روسری، اسکارف و دستمال سر: https://ranginkamangallery.ir/c/roosari نسخهٔ مجله: https://ranginkamangallery.ir/mag/tie-dye-care

اولین سوابق مکتوب تای‌دای مربوط به چین و ژاپن است و این نوع رنگرزی به قرن ششم میلادی بازمی‌گردد. از تای‌دای در سلسلهٔ تانگ چین و دوران نارای ژاپن بسیار استفاده می‌شد. مردم این مناطق از رنگ‌های طبیعی مانند رنگ توت قرمز، برخی برگ‌ها، ریشه و گل برای رنگ‌آمیزی لباس استفاده می‌کردند. این مواد طبیعی جوشانده می‌شدند و سپس پارچه‌ها در آب داغ و همراه رنگ‌های مختلف (حمام رنگ) قرار می‌گرفتند تا رنگ تازه‌ای به خود بگیرند. ◆ شیبوری (Shibori) در ژاپن بیش از هزار سال است که رنگرزی به شیوهٔ شیبوری انجام می‌شود. معنای شیبوری ریشه در فعل ژاپنی shibori به معنای پیچاندن، چلاندن یا فشردن دارد. این تکنیک شبیه تای‌دای است، با این تفاوت که در شیبوری بیشتر از رنگ آبی و سرمه‌ای استفاده می‌شود که از گیاه استوایی ایندیگو (منبع رنگ آبی تیره) به دست می‌آید. در این تکنیک ابتدا پارچه را پیش از رنگرزی به روش‌های مختلف آماده می‌کنند؛ مانند بستن با نخ یا کش‌های لاستیکی، گره زدن، دوختن و جمع کردن، گیره و تا زدن. روش دیگر این است که پارچه را پیش از فرو بردن در خُم رنگ، دور لوله‌هایی بپیچانند یا با تکه‌های چوب پلیسه کنند. نفوذ جزئی رنگ به داخل پارچهٔ فشرده‌شده، طرح‌های ظریف و پیچیده‌ای در چین‌های پارچه می‌سازد. آب نقش مهمی در این فرایند دارد، چون نفوذ رنگ را کنترل می‌کند. پارچه‌ای که از رنگ اشباع شده، رنگ بیشتری جذب نمی‌کند. نتیجهٔ این روش طرح‌هایی متفاوت و غیرقابل‌تکرار است، چون همهٔ مراحل کاملاً دستی انجام می‌شود. این تکنیک به چین، ایران، کانادا، ژاپن و بخش‌هایی از آمریکا و اروپای شرقی رسید و امروز از پرطرفدارترین مدل‌های لباس و پارچه است. ◆ تای‌دای در آمریکا، هم‌زمان با هیپی‌ها تای‌دای در دوران هیپی‌ها بسیار محبوب شد، اما از سال ۱۹۲۰ تا امروز بخشی از فرهنگ آمریکا بوده است. شهرت تای‌دای به‌خاطر لباس راک‌استارهایی مثل جان سباستین و جنیس جاپلین است و جوانان آمریکایی به‌سرعت دنباله‌رو این سبک شدند. جان سباستین حتی بعضی از لباس‌هایش را خودش به شیوهٔ تای‌دای رنگ می‌کرد. این راک‌استارها در فستیوال موسیقی وودستاک و هم‌زمان با شروع جنبش هیپی‌ها، از سبک تای‌دای بسیار حمایت کردند. هیپی‌ها می‌خواستند از هنجارهای سخت‌گیرانهٔ جامعه در دههٔ ۱۹۵۰ فرار کنند و تای‌دای راه عالی‌ای برای رساندن این پیام بود، چون روحیه‌ای آزاد را نشان می‌داد. پیراهن‌های تای‌دای هر چند سال یک بار دوباره ترند می‌شوند و در دههٔ ۱۹۸۰ به اوج رسیدند. در این دهه طراحان از استایل تای‌دای در شوهای مد استفاده کردند و رنگ‌های تازهٔ مخصوص تای‌دای با ماندگاری و تنوع بیشتر به بازار آمد. امروز هم تیشرت‌های تای‌دای مثل همیشه محبوب‌اند و طیف گسترده‌ای از رنگ‌ها و سبک‌ها دارند؛ از رنگ‌های تیره و روشن تا پاستلی و ملایم، برای همهٔ سلیقه‌ها. ◆ تای‌دای در هند مردم هند هم از اوایل قرن ششم نوعی تای‌دای رنگی را می‌شناختند که به آن باندانی (Bandhani) می‌گویند. این کلمه از زبان سانسکریت می‌آید، به معنای گره زدن و بستن. شیوهٔ اجرای آن در ابتدا متفاوت بود: عصارهٔ گیاهان، گل‌ها، برگ‌ها و پوست را مستقیم روی لباس می‌گذاشتند و طرح تازه‌ای می‌ساختند. با گذر زمان شیوهٔ کار تغییر کرد و از این روش برای رنگرزی کل پارچه استفاده شد. در باندانی، نخ و نوعی پلاستیک را دور پارچه می‌بندند تا پیش از فرو بردن پارچه در رنگ، رنگ به آن بخش‌ها نفوذ نکند. رنگ‌های این تکنیک متنوع‌اند و در سنت هند هر رنگ معنایی دارد؛ مثلاً پوشیدن ساری باندانی برای تازه‌عروس خوش‌یمن است. ◆ تای‌دای در رنگین‌کمان ما در رنگین‌کمان لباس‌های تای‌دای و شیبوری را با مدل‌های ترند روز و رنگ‌های متنوع تولید می‌کنیم: تیشرت‌های نخ‌پنبه‌ای یونیسکس، لباس‌های مخصوص خانم‌ها (کراپ، نیم‌تنه، تاپ، پیراهن، سارافون، دستمال سر و…)، دورس، هودی، جوراب، کلاه و توت‌بگ. لباس‌های تای‌دای کاملاً هنر دست‌اند؛ هر طرح حدود ۸۰٪ به مدل اولیه شبیه می‌شود و هر لباس یک اثر هنری تک‌نسخه است. مجموعهٔ تیشرت‌های تای‌دای رنگین‌کمان با تکنیک‌های دست‌ساز تولید می‌شود و هر طرح به‌صورت محدود ارائه می‌شود. ◆ تفاوت تای‌دای با آیس‌دای چیست؟ آیس‌دای یا رنگرزی با یخ در واقع همان تای‌دای است که با یخ انجام می‌شود و بیشتر مدل‌های تای‌دای را می‌شود با یخ هم انجام داد. در آیس‌دای، برخلاف تای‌دای، رنگ‌ها ملایم‌اند و در هم ادغام شده‌اند. ◆ تکنیک افشانه‌ای روش افشانه‌ای از تکنیک‌های نقاشی روی پارچه است؛ رنگ با ابزارهایی مثل قلم‌مو یا مسواک به‌صورت پراکنده روی پارچه پاشیده می‌شود.